Herbestemming: wat is het en bij wie kan ik aankloppen?

Kerken, kastelen, oude fabrieksloodsen, boerderijen, historische woningen,… Ze bepalen mee het beeld van onze omgeving. Deze (beschermde) monumenten en sites bepalen mee de identiteit van een wijk, dorp of stad. Omwille van diverse redenen kunnen deze historische gebouwen hun functie verliezen en leeg komen te staan: het wegvallen van een bedrijfstak, schaalvergroting, faillissement, secularisatie, vergrijzing,…

 

Welke bestemming is de juiste?

Een eerste vertrekpunt zou altijd moeten zijn om de originele functie te bewaren of opnieuw te integreren. Een oud schoolgebouw kan bijvoorbeeld niet meer voldoen aan de vereiste veiligheidsnormen, maar mits enkele ingrepen en restauraties toch terug als school functioneren.

Is dit niet meer mogelijk of rendabel, dan kan er naar het scenario van nevenbestemming worden gekeken. Dit betekent dat de originele functie bewaard blijft, maar dat er tegelijkertijd ook nieuwe functies in het gebouw worden geïntegreerd. Zo kan een kerk naast een religieuze invulling, ook een invulling als tentoonstellingsruimte of concertlocatie krijgen.

Als voorgaande strategieën geen optie zijn, dan is een nieuwe en gepaste bestemming de beste garantie om het erfgoed te behoeden voor verval en op lange termijn te behouden. Zo’n nieuwe invulling geven aan een historisch pand is geen evidente opdracht. Zeker als je het op een respectvolle manier wil doen, vraagt het het nodige denkwerk.

Een goede herbestemming houdt in dat de nieuwe invulling een meerwaarde oplevert voor de historische site en haar omgeving. Daarnaast moet de nieuwe bestemming respect vertonen voor het monument, zijn oorspronkelijke functie en zijn waarde binnen de erfgoedgemeenschap. Het is ook aangewezen dat de nieuwe functie het duurzaam en noodzakelijk onderhoud en de instandhouding van het erfgoed in de hand werkt én tegelijk financieel rendabel is. Kortom, een geslaagde herbestemming streeft naar een symbiose tussen de meerwaarde van een nieuwe bestemming en de erfgoedwaarden.

Het agentschap Onroerend Erfgoed is zich bewust van deze complexiteit, en heeft op haar (vernieuwde) website een luik toegevoegd over herbestemming: ‘Ik wil erfgoed een nieuwe bestemming geven’. Daar vind je onder andere een handleiding voor het uitvoeren van een goed herbestemmingsonderzoek, inspirerende praktijkvoorbeelden (‘Portfolio Onroerend Erfgoed’) en bijkomende nuttige informatie.

Ook de Nederlandse website www.herbestemming.nu kan inspirerend werken: het bundelt kennis, nieuws en praktijkvoorbeelden inzake herbestemming van monumenten. Het is een initiatief van het Nederlandse Restauratiefonds en richt zich specifiek op initiatiefnemers met concrete plannen. Samen met kennispartners worden kennis-dossiers samengesteld, met o.m. de 10 geboden bij herbestemming.

 

Herbestemmingsonderzoek

Wanneer de impact van een mogelijke bestemming op een erfgoedsite niet duidelijk is of wanneer de haalbaarheid ervan onzeker lijkt, dan kan een herbestemmingsonderzoek duidelijkheid scheppen. Het onderzoek biedt nieuwe perspectieven voor geschikte invullingen. Zo’n onderzoek is niet verplicht, maar je hebt wel recht op een onderzoekspremie (tot 80% van de beoogde kostenraming, met een maximum van 25 000 euro).

Een herbestemmingsonderzoek is vooral interessant voor grootschalige projecten waar verschillende nieuwe invullingen mogelijk zijn. Voor de doorsnee particulier is een herbestemmingsonderzoek meestal niet aan de orde.

 

Herbestemming kerken:

Een actueel dossier binnen dit thema vormt de herbestemming van kerken. Door de toenemende secularisatie van Vlaanderen komen er alsmaar meer kerken leeg te staan. Deze monumenten hebben altijd een prominente plaats ingenomen binnen de lokale gemeenschap en zijn beeldbepalend voor hun omgeving. Net omdat deze gebouwen een specifieke typologie hebben en altijd een publieke functie hebben bekleed, vormt hun herbestemming een grote uitdaging. Onderstaande organisaties hebben zich toegelegd op deze problematiek.

  • CRKC: Het Centrum voor Religieuze Kunst en Cultuur heeft op haar website een databank aangelegd met praktijkvoorbeelden van her- en nevenbestemmingen van religieus erfgoed in binnen- en buitenland. crkc.be/praktijkvoorbeelden
  • Kenniscentrum Vlaamse Steden: deze organisatie heeft de website herbestemmingkerken.be opgericht, waar het literatuur over het thema samenbrengt, praktijkvoorbeelden toont en het wettelijk kader toelicht.
  • Kerk in het midden: dit recent gelanceerde initiatief wil via participatieve projecten kerken herbestemmen. Momenteel lopen er twee pilootprojecten in de provincie Oost-Vlaanderen. kerkinhetmidden.be
  • Ook het agentschap Onroerend Erfgoed besteedt aandacht aan de herbestemming van kerken. Lees zeker hun dossier ‘Leidraad bij herbestemmingsinitiatieven van beschermde kerken’. onroerenderfgoed.be/herbestemming-van-beschermde-kerken

 

 

Herbestemming industrieel erfgoed:

Een ander heet hangijzer binnen herbestemming vormt het industrieel erfgoed. Dit gaat vaak over relatief moderne gebouwen op een grote schaal. Bij volgende organisaties kan je aankloppen voor meer informatie over herbestemming van dit specifieke erfgoed:

  • BOEI: Deze Nederlandse organisatie zet zich actief in voor de restauratie én herbestemming van industrieel erfgoed. Nu hebben ze hun aanbod ook uitgebreid naar religieus en agrarisch erfgoed. Op de website vind je tal van inspirerende projecten: boei.nl
  • Vlaamse Vereniging voor Industriële Archeologie, Vlaanderen-Brussel vzw(VVIA): industrieelerfgoed.be

 

Nog enkele tips om je herbestemming in goede banen te leiden:

  • Vertrek vanuit een duidelijke, overkoepelende visie en probeer deze consequent uit te dragen.
  • Wees creatief. Een historisch pand herbestemmen op een respectvolle, maar uitdagende manier verlangt een outside of the box-perspectief.
  • Wees geduldig: een herbestemming is een werk van lange adem met veel tussenstappen.
  • Je moet niet proberen het warm water heruit te vinden: doe inspiratie op bij bestaande projecten en ga zelf op prospectie. Vaak komen dezelfde vragen en knelpunten terug, dus je kan veel leren van andere herbestemmingen.
  • Zorg dat je alle betrokken partijen meeneemt in je verhaal: er moet ruimte zijn voor discussie, maar op het einde van de dag is het belangrijk dat iedereen de projectvisie onderschrijft.
  • Probeer niet te panikeren. Een restauratie duurt meestal langer dan geanticipeerd en de kans dat je op onverwachte hindernissen stuit is reëel.
  • Maak op voorhand een realistische inschatting van je budget. Communiceer dit ook duidelijk aan alle betrokken partners en probeer je hier aan te houden.

 

Meer weten over herbestemming? Lees dan ook zeker deze artikels:

 

© Foto: Hoecksteen

Meer info over herbestemming