Herbestemming: wat en hoe?

Herbestemming is een sleutelconcept binnen onroerend erfgoedzorg. Maar wat is herbestemming juist, en hoe kan je het op een goede manier uitvoeren? We spraken met Sara Vermeulen van het agentschap Onroerend Erfgoed om te achterhalen hoe de Vlaamse overheid herbestemming ziet.

Het agentschap Onroerend Erfgoed voert de organisatie van het onroerenderfgoedbeleid in Vlaanderen uit en is bevoegd voor bouwkundig, archeologisch, landschappelijk en varend erfgoed. Ze inventariseert en beschermt gebouwen, landschappen, archeologische sites en varend erfgoed. Verder ondersteunt ze burgers, lokale overheden, ontwerpers, ontwikkelaars en andere instanties met adviezen en premies. Tenslotte draagt ze de kwaliteitsvolle omgang met onroerend erfgoed uit, met doorgedreven beleidsgericht onderzoek en een gerichte communicatie daarover.

 

Wat kenmerkt een goede herbestemming voor het agentschap?

  • “Herbestemming zou geen doelstelling op zichzelf mogen zijn, maar eerder een manier om aan erfgoedzorg te doen. Daarbij moet er altijd gekeken worden naar het erfgoed in kwestie. Een goede herbestemming moet ook duurzaam
    Duurzaamheid heeft hier een dubbele betekenis: enerzijds gaat het over moderne comfortnoden en ecologie. Erfgoed maakt deel uit van de hedendaagse samenleving, dus moet het ook beantwoorden aan huidige maatschappelijke noden. Als de oorspronkelijke functie niet meer voldoet aan die noden, dringt een herbestemming zich op. Anderzijds gaat duurzaamheid over een langetermijnvisie. Dat impliceert dat bij een herbestemming de nieuwe functie voor een lange periode moet voldoen. Als je om de vijf jaar van functie zou veranderen, dan schaadt dit de levensduur van het monument en zijn erfgoedwaarden.
  • “Vanuit het agentschap willen we de boodschap brengen dat onroerenderfgoedzorg an sich duurzaam is: hergebruik van materialen, levensduurverlenging,… Onroerenderfgoedzorg denkt al decennia circulair, terwijl de idee van de circulaire economie nog maar vrij recent is! Hetzelfde geldt voor de paradoxale energiezuinigheid van monumenten. Een monument scoort slechter dan nieuwbouw, maar we moeten ruimer durven kijken: als je zaken zoals afbraak, fabricatie nieuwe materialen, transportkosten, plaatsing nieuwbouw,… bij de energiezuinigheid van het pand optelt, dan scoort een historisch pand veel beter. Ook mogen we niet vergeten dat dankzij de technologische vooruitgang binnen restauratietechnieken een monument steeds energiezuiniger kan worden, zonder de erfgoedwaarden te schaden. Denk hierbij aan dunnere isolatie bijvoorbeeld.”

 

Wat zijn de sleutelelementen bij een goede herbestemming?

  • “Herbestemming is in essentie een participatief proces. Probeer alle stakeholders vanaf het begin rond de tafel te krijgen, en luister naar hen. Betrek hierbij zeker ook de erfgoedconsulent van het agentschap. Zo creëer je een draagvlak voor je project en kan er een gezamenlijke visie ontstaan, gebaseerd op de erfgoedwaarden van het monument.”
  • Zoek een functie die inspeelt op lokale noden (marktonderzoek), en die de capaciteit van het gebouw respecteert. Hierbij moet je je niet vastpinnen op een functie die het dichtst aanleunt bij de originele invulling. Zo heeft het bijvoorbeeld geen zin om een kerk om te vormen naar een crematorium, als de kerk moeilijk bereikbaar is en er al een ander crematorium in de buurt ligt. De functie lijkt dan wel mooi aan te sluiten bij de voormalige functie van de kerk, maar is toch niet geslaagd wegens gebrek aan draagvlak.”
  • “Als je nieuwe volumes toevoegt, kies dan voor kwalitatieve (zowel in ontwerp als materiaalgebruik), hedendaagse architectuur. Nieuwe ingrepen zouden een meerwaarde moeten vormen.”
  • “Wees creatief en flexibel. Elke erfgoedsite is anders, met andere erfgoedwaarden, en wordt ook zo door het agentschap benaderd. Voor ons is elke nieuwe invulling mogelijk, zolang het maar met bovenstaande punten rekening houdt.”

 

In 2017 lanceerde het agentschap samen met de Vlaamse Bouwmeester de meesterproef over Erfgoed en Herbestemming. Wat was de insteek van dit project?

  • “Onze gezamenlijke doelstelling was om beginnende architecten en kunstenaars kansen te geven en vertrouwd te maken met overheidsopdrachten. Zo willen we de kwaliteit van de architectuur in Vlaanderen verbeteren. Door te focussen op herbestemming wilden we ook jonge architecten vertrouwd maken met erfgoed. Binnen architectuuropleidingen wordt hier nog te weinig aandacht aan besteed, waardoor de perceptie leeft dat erfgoedprojecten weinig creativiteit toelaten. Die perceptie genereert een vicieuze cirkel, waarbij vaak dezelfde architecten met dezelfde ideeën zulke projecten uitvoeren. Hierdoor is er weinig vernieuwing.”
  • “Met de meesterproef wilden we meer durf en vernieuwing integreren binnen herbestemmingsdossiers: het erfgoed de 21ste eeuw binnenloodsen als het ware. Door beginnende architecten nu al onder te dompelen in erfgoeddossiers, hopen we dat ze hier later in hun carrière ook gemakkelijker voor durven te kiezen. Binnen dit project werden de erfgoedconsulenten ook al veel vroeger in het proces ingeschakeld: normaal toont de architect zijn ontwerp en formuleert de consulent dan zijn advies, nu verleende de consulent zijn advies al tijdens het ontwerpproces zelf. Zo wordt het participatieve karakter versterkt, wat binnen de filosofie van het agentschap past.”

Bedankt voor dit gesprek!

 

Meer weten over herbestemming? Lees dan ook zeker deze artikels:

 

© Foto: Eperon d’Or

Meer info over herbestemming